Hoe houd je regenwater langer vast in het landschap zonder meteen voor zware infrastructurele ingrepen te kiezen? In de Belgische gemeente Pelt wordt daarvoor een opvallend eenvoudige oplossing toegepast: jute zandzakken die in beken en grachten als kleine stuwen functioneren.

Het project omvat 84 locaties verspreid over het Peltse beekstelsel. De zandzakken vertragen de afvoer van regenwater, zodat het water meer tijd krijgt om in de zandige ondergrond te infiltreren. Daarmee wil de gemeente de grondwatertafel helpen herstellen en tegelijkertijd de kans op wateroverlast stroomafwaarts bij piekbuien verkleinen.

Het project maakt deel uit van Water+Land+Schap 2.0 binnen de Vlaamse Blue Deal.

Het probleem: regenwater wordt te snel afgevoerd

Veel grachten en beken in Pelt zijn in het verleden zo ingericht dat regenwater snel wordt afgevoerd. Dat helpt om water lokaal weg te krijgen, maar betekent ook dat een deel van het regenwater weinig tijd krijgt om in de bodem te infiltreren.

Juist in een gebied met een zandige bodem liggen daar kansen. Zandgrond kan water goed opnemen wanneer het voldoende tijd krijgt om in te zijgen.

Door water langer lokaal vast te houden, wil Pelt t

wee doelen combineren: minder snelle afvoer richting lagergelegen gebieden tijdens piekbuien en meer infiltratie om de grondwatervoorraad tijdens droge perioden te versterken.

Dat is relevant voor natuur en drinkwatervoorziening, maar ook voor de landbouw. Lokale landbouwers ervaren de gevolgen van watertekorten onder andere in de vorm van lagere opbrengsten en verdroging van weilanden.

De oplossing: kleine stuwen van jute zandzakken

De oplossing in Pelt is relatief eenvoudig. Op geschikte plaatsen in beken, baangrachten en andere waterlopen worden jute zakken gevuld met zand aangebracht als kleine drempels. Zo'n drempel zorgt ervoor dat regenwater minder snel wordt afgevoerd. Het water krijgt daardoor meer tijd om lokaal in de bodem te infiltreren.

De maatregel is dus niet bedoeld om water volledig tegen te houden. Het doel is de afvoer te vertragen en het natuurlijke vermogen van de bodem om water op te nemen beter te benutten.

Volgens de gemeente levert dat twee belangrijke voordelen op: minder wateroverlast stroomafwaarts tijdens piekbuien en meer infiltratie, waardoor de grondwatertafel tijdens droge perioden kan worden versterkt.

Waarom kiezen voor een natuurlijke stuw in plaats van hout of beton?

Voor de drempels gebruikt Pelt jute zakken die met zand worden gevuld. Een belangrijk voordeel van jute bij deze toepassing is dat het een natuurlijk en biologisch afbreekbaar materiaal is. De gemeente geeft aan dat het materiaal op termijn vanzelf afbreekt.

Daarnaast blijft de maatregel flexibel. Mocht een drempel op een bepaalde locatie toch problemen veroorzaken, dan kan deze volgens de gemeente eenvoudig worden verwijderd. Dat maakt de toepassing interessant voor situaties waarin waterbeheerders wel water willen vasthouden, maar tegelijkertijd de mogelijkheid willen behouden om de situatie lokaal aan te passen.

Voor projecten waarbij grotere aantallen zakken nodig zijn, kan Jutewereld ook zakelijk leveren en meedenken over geschikte jute zakken, aantallen en logistiek.

84 locaties na uitgebreid overleg met landbouwers

De locaties zijn niet willekeurig gekozen. Voorafgaand aan de uitvoering vonden tientallen terreinbezoeken en gesprekken plaats met landbouwers en andere aangelanden. Hun praktijkkennis speelde een belangrijke rol bij het bepalen van de plaatsen waar een drempel mogelijk was zonder hinder te veroorzaken.

Daarmee laat het project ook zien hoe belangrijk lokaal draagvlak is bij maatregelen rond waterbeheer. Een ingreep in een beek of gracht heeft immers direct gevolgen voor de omliggende percelen.

Een eenvoudige maatregel binnen klimaatadaptie

Het project in Pelt laat zien dat klimaatadaptatie niet uitsluitend uit grote constructies of omvangrijke grondwerken hoeft te bestaan. Ook relatief eenvoudige maatregelen kunnen worden ingezet om regenwater lokaal langer vast te houden. De kracht van deze aanpak zit vooral in de combinatie van de juiste locaties, overleg met grondeigenaren en een materiaal dat eenvoudig toepasbaar en verwijderbaar is.

Belangrijk is daarbij wel om het project te zien als een maatregel waarvan het effect wordt beoogd, en niet als een reeds bewezen herstel van het grondwaterpeil. De gemeentelijke publicatie over het project bevat nog geen meetgegevens waarmee het uiteindelijke effect kan worden gekwantificeerd.

Veelgestelde vragen over jute zandzakken als stuw

Hoe lang gaat een dergelijke stuw mee?

Er is geen vaste levensduur van jute omdat dit erg afhankelijk is van de weersomstandigheden. Jute is wel een bioloisch afbreekbaar materiaal waardoor het op termijn vanzelf verdwijnt.

Kunnen de drempels weer worden verwijderd?

Ja. Dat is juist een van de eigenschappen die Pelt bij het project benadrukt. Wanneer een drempel op een bepaalde locatie toch problemen veroorzaakt, kan deze eenvoudig worden weggehaald.

Helpen de stuwen ook tegen wateroverlast?

Dat is een van de beoogde effecten van het project. Door regenwater minder snel af te voeren, moet de piekbelasting stroomafwaarts afnemen. Tegelijkertijd krijgt meer water de gelegenheid om lokaal in de bodem te infiltreren.

De publicatie van gemeente Pelt beschrijft deze verwachte voordelen, maar bevat nog geen meetresultaten waarmee de uiteindelijke effecten kunnen worden gekwantificeerd.

Zijn er ook toepassingen van jute voor oevers?

Jute kan behalve voor zakken ook worden toegepast bij erosiebestrijding en tijdelijke ondersteuning van oevers en taluds. Daarvoor zijn onder andere jute erosieproducten en jute op rol beschikbaar. De toepassing en benodigde materiaaleigenschappen zijn afhankelijk van de locatie en omstandigheden.

Meer weten over dit project in Pelt?

Het project van gemeente Pelt is een interessant praktijkvoorbeeld van lokaal water vasthouden met een relatief eenvoudige en aanpasbare maatregel.

Voor de officiële toelichting, betrokken partijen en achtergrond van het project verwijzen we graag naar de publicatie van gemeente Pelt: ‘Zandzakken in beken en grachten als stuwen om water vast te houden’.

Wilt u voor uw gemeente, waterschap, aannemersproject of agrarisch samenwerkingsverband onderzoeken of jute zandzakken voor een vergelijkbare toepassing geschikt zijn? Neem dan contact op met Jutewereld. We denken graag mee over het gewenste formaat, de benodigde aantallen en de logistiek rondom projectmatige leveringen.